Për fëmijët me nevoja të veçanta

Edukimi dhe arsimi i fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore paraqet një pjesë integrale të sistemit të vetëm arsimor dhe planifikohet në bazë të përcaktimeve dhe parimeve të përgjithshme identike ose shumë të ngjashme.

Në statusin e këtij lloji të arsimit ndikojnë faktorët e njohur, relevantë për çdo arsim (shoqëror, politik, ekonomik, kulturor), por edhe ideologjitë e ndryshme, nga të cilat rrjedhin koncepte dhe modele të ndryshme.

Rrymat demokratike në botë, të cilat janë gjithnjë e më të shprehura, reflektohen në mënyrë shumë pozitive edhe në këtë fushë, gjë që është e dukshme përmes angazhimeve të shumta si: barazia, integrimi, modernizimi, permanentiteti i arsimit dhe të tjera.

Pavarësisht shkallës së zhvillimit dhe rregullimit shoqëror, vendet në botë janë gjithnjë e më të angazhuara dhe më të organizuara për të zgjidhur problemet e fëmijëve dhe personave me nevoja të veçanta arsimore dhe për të plotësuar nevojat e tyre specifike.

Është e sigurt që edukimi dhe arsimi i fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore në Republikën e Maqedonisë nuk mbështetet në një traditë të gjatë. Në periudhën zhvillimore prej gjashtëdhjetë vitesh janë ndërmarrë aktivitetet e mëposhtme:

• është rregulluar normativisht një sistem fleksibël i edukimit dhe arsimit;
• është krijuar një rrjet i institucioneve që plotësojnë nevojat ekzistuese;
• është përcaktuar një sistem financimi;
• është siguruar një shqyrtim i detyrueshëm ekipor nga komisionet përkatëse profesionale për çdo fëmijë para dërgimit në një institucion përkatës;

procesi edukativo-arsimor realizohet sipas planeve dhe programeve mësimore që përmbajnë specifikat, me çka nuk vihen në pikëpyetje qëllimet e përgjithshme arsimore.

Vendosja aktuale konceptuale e edukimit dhe arsimit të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore është rregulluar dhe integruar në Ligjin për arsimin fillor, Ligjin për arsimin e mesëm profesional dhe, globalisht, mund të prezantohet si:

• qëllimi përfundimtar i edukimit dhe arsimit të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore është i njëjtë ose i ngjashëm me ato të ,,popullatës së rregullt”;
• edukimi dhe arsimi i fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore është i organizuar në institucione dhe shkolla të veçanta, paralele të veçanta pranë shkollave të rregullta, si dhe në ,,klasat e rregullta”, së bashku me bashkëmoshatarët e tij;
• detyrimi i edukimit dhe arsimit fillor vlen edhe për fëmijët dhe të rinjtë me nevoja të veçanta arsimore, përveç atyre me pengesa të moderuara dhe të rënda në zhvillimin psikik, për të cilët, gjithashtu, është organizuar proces edukativo-arsimor, i programuar dhe i adaptuar sipas mundësive dhe nevojave të tyre individuale;
• planet dhe programet mësimore janë të adaptuara (modifikuar, reduktuar, lehtësuar), në shkallë të ndryshme, në përputhje me llojin dhe shkallën e pengesës;
• angazhimi ligjor dhe profesional është që këta nxënës të arsimohen në vendin e tyre të jetesës sa më masivisht, që do të thotë që kushtet të afrohen tek ata, e jo ata te kushtet, në rastet kur kjo është e mundur;
• fëmijët me nevoja të veçanta arsimore kanë të njëjtat të drejta për arsim si të tjerët, në përputhje me mundësitë e tyre intelektuale dhe të tjera, ambiciet dhe interesat.

Një vendosje e tillë normative e edukimit dhe arsimit të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore është një bazë e mirë për zhvillimin dhe përsosjen e tij të mëtejshme.

Nëse bëhet një krahasim me politikën arsimore për këta nxënës, me vendet e zhvilluara, mund të konstatohet se, në përgjithësi, shumë zgjidhje normative janë identike ose shumë të afërta me ato te ne.

Dallimet vërehen në shkallën dhe cilësinë e zbatimit normativ, e cila i detyrohet nivelit ekonomik dhe kulturor, traditës, paragjykimeve, si dhe një sërë faktorësh të tjerë.

Baza fillestare për avancimin e Konceptit për edukimin dhe arsimin e fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore në Republikën e Maqedonisë

Gjatë hartimit të drejtimeve për avancimin e Konceptit, si baza fillestare trajtohen, përvoja e vendeve të zhvilluara në botë, njohuritë më të reja shkencore, si dhe rezolutat e organeve dhe organizatave ndërkombëtare (UNESCO, OKB).1

Nga analiza e burimeve të përmendura, dhe në bazë të parimeve të pranuara përgjithësisht, mund të projektohen kornizat konceptuale të edukimit dhe arsimit të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore në vendin tonë, duke pasur parasysh trendet botërore dhe proceset e integrimit evropian, si:

Integrim legjislativ, respektivisht mosekzistimi i ligjeve paralele që do të rregullojnë edukimin dhe arsimin e fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore.

Integrimi i fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore në të gjitha sferat e jetës shoqërore, respektivisht tejkalimi i çdo lloj segregacioni, kudo që kjo është e mundur.

Përparësia e një integrimi të tillë argumentohet me sa vijon:

• fëmijët dhe të rinjtë me nevoja të veçanta arsimore nuk janë të izoluar nga bashkëmoshatarët e tyre, ata kanë mundësi të ndjehen si pjesë e klasës dhe kolektivit;
• shkolla fokusohet në krijimin e kushteve për marrëdhënie më fleksibile me të gjithë nxënësit, e veçanërisht me ata që kanë nevoja specifike edukativo-arsimore.

Lëvizja për gjithëpërfshirje bazohet në parimin e individualizimit në programim, qasjes në vetë procesin e realizimit, me çka sigurohet zhvillimi më optimal në të gjitha sferat për çdo individ. Gjithëpërfshirja edukativo-arsimore nuk nënkupton vetëm vendosjen fizike të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore në shkollën e rregullt, por edhe përfshirjen në punën dhe jetën e shkollës, që arrihet me sigurimin e një sërë parakushtesh. Paralelisht me procesin e gjithëpërfshirjes, është e nevojshme të zhvillohen shërbime adekuate që do të sigurojnë qasje ekipore në zgjidhjen e problemeve në shkollën e rregullt, përfshirjen e defektologut në shkollë, si dhe sigurimin e nevojave specifike, në përputhje me vështirësitë me të cilat përballet nxënësi:

• pajisje adekuate, hapësirë e adaptuar posaçërisht, mjete mësimore të përgjithshme dhe të veçanta;
• mësimdhënësit në shkollat e rregullta duhet të fitojnë njohuri themelore të nevojshme për njohjen e këtyre fëmijëve dhe të rinjve dhe të aftësohen që t’u ofrojnë ndihmë adekuate në kuadër të shkollës në bashkëpunim me specialistët e tjerë të ekipit, defektologun në shkollë, si dhe specialistët nga institucionet dhe institucionet relevante.

Nëse nuk sigurohen parakushtet e theksuara, mund të ndodhë që fëmijët dhe të rinjtë me nevoja të veçanta arsimore të mbeten në margjina, respektivisht një status i tillë të ndikojë në mënyrë drastike dhe të çojë në tjetërsimin dhe stigmatizimin e tyre. Sot në botë hasen forma nga më të ndryshmet të tejkalimit të formave të ndarjes (segregacionit) në edukimin dhe arsimin e fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore. Në vendin tonë, procesi i gjithëpërfshirjes së nxënësve me nevoja të veçanta arsimore bazohet në përvojat pozitive botërore të adaptuara në kontekstin tonë kombëtar.

Përveç zbatimit të demokratizimit dhe humanizimit të përgjithshëm, theksohet gjithnjë e më shumë angazhimi i përgjithshëm ,,arsim për të gjithë”, që do të thotë zbatimi i të drejtës themelore për arsim.

Parimi i arsimit për të gjithë e njeh të drejtën për arsim adekuat në përputhje me mundësitë e fëmijëve dhe të rinjve, pavarësisht shkallës së hendikepit ose nevojës së tyre të veçantë.

Duke pasur parasysh se nevojat e veçanta janë të llojeve dhe shkallëve të ndryshme, angazhimi arsim për të gjithë nuk nënkupton përfshirjen në sistemin edukativo-arsimor të fëmijëve me pengesa të moderuara dhe të rënda në zhvillim, të cilët nuk kanë aftësi për mësim shkollor. Kjo, megjithatë, nuk e përjashton mundësinë dhe nevojën për organizimin e modeleve adekuate të mësimit të veçantë të organizuar në funksion të socializimit, përkundrazi, kjo është një detyrim shoqëror, dhe e drejta e tyre e paprekshme natyrore.

Një nga synimet themelore për të cilat flitet gjithnjë e më shumë dhe më e argumentuar në literaturë dhe në të gjitha tubimet profesionale që trajtojnë këtë temë është mbulimi i fëmijëve me probleme zhvillimore dhe nevoja të veçanta arsimore me trajtim të hershëm dhe edukim dhe arsim parashkollor. Baza shkencore e zbulimit të hershëm dhe mbulimi i fëmijëve me probleme zhvillimore dhe nevoja të veçanta arsimore me trajtim adekuat dhe forma të organizuara të edukimit dhe arsimit parashkollor është elaboruar në shumë punime shkencore, ndërsa praktika e ka dëshmuar këtë në terren.

Qëllimi i intervenimit të hershëm (trajtimit) shprehet në zhvillimin dhe përdorimin maksimal të potencialeve biopsikosociale në funksion të kompensimit të organit të humbur (aftësisë), në një periudhë të jetës kur mund të ndikohet në mënyrë vendimtare. Proceset e kompensimit nuk janë të orientuara në kompensimin e drejtpërdrejtë të mungesës (që shpesh është e pazëvendësueshme), por në kapërcimin e vështirësive që shfaqen si pasojë e mungesës, respektivisht substruktura te disa persona mund të zhvillojë një mekanizëm kompensues aq të fortë, saqë bëhet impuls dhe siguron zhvillim.

Me zhvillimin e mendimit shkencor, gjithnjë e më qartë theksohet domosdoshmëria e një qasjeje interdisiplinare ose transdisiplinare në shumë fusha shkencore, sepse kuptohet kompleksiteti i fenomeneve të caktuara dhe kufizimi i mundësisë që kjo të studiohet nga një shkencë (disiplinë shkencore). Qasja transdisiplinare në defektologji nuk ka vetëm domethënie përmbajtësore, por bëhet edhe parim i rëndësishëm metodologjik që rrjedh nga të kuptuarit e vetëm të saktë të njeriut në përgjithësi. Zbatimi praktik i një qasjeje të tillë në praktikën defektologjike siguron ekuilibrin e nevojshëm në matjen e llojit dhe shkallës së ndihmës në faza të ndryshme të jetës së fëmijëve, të rinjve dhe personave me nevoja të veçanta arsimore, pa rrezikun e theksimit të tepërt të ndonjërës prej tyre.

Duke pasur parasysh lëvizjet dhe kushtet aktuale të pafavorshme ekonomike, të cilat me gjithë seriozitet prekin botën në zhvillim, kjo qasje ka një zbatim më të qartë në zgjidhjen e nevojave të veçanta të fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta (mjete, kuadër, financa), gjë që sugjeron koordinim ndërsektorial, e cila ishte theksuar veçanërisht në takimin këshillimor në Paris.

Përvoja e deritanishme ka treguar se është e pamundur të avancohet teoria dhe praktika nëse, para së gjithash, nuk zbatohen vlerësime të bazuara shkencërisht të çdo segmenti të arsimit dhe nëse praktikuesit paralelisht nuk aftësohen për transferimin e rezultateve të kërkimeve shkencore në praktikë. Pa këtë, nuk mund të pritet ndonjë përparim më thelbësor.

Në Republikën e Maqedonisë në Ligjin për arsimin fillor dhe në Ligjin për arsimin e mesëm përdoret termi nxënës me nevoja të veçanta të cilët janë të përfshirë në arsimin e veçantë, e këta janë fëmijë dhe të rinj me shikim të dëmtuar, dëgjim të dëmtuar, fëmijë me invaliditet fizik, pengesa në zhvillimin psikik, probleme në sjellje, fëmijë dhe të rinj me autizëm, si dhe fëmijë dhe të rinj me pengesa të kombinuara (multihendikep).

Specifika kryesore e zhvillimit të fëmijëve dhe të rinjve me shikim të dëmtuar, veçanërisht ata me verbëri totale, është shqetësimi i rëndë i paraqitjeve vizuale dhe hapësinore, kufizimi në lëvizje, deri në pafuqishmëri në hapësirë. Të gjitha aftësitë e tjera te fëmija i verbër mund të funksionojnë si duhet. Tipari më i theksuar i personalitetit të fëmijës së verbër është vërejtur në kundërthënien që ekziston ndërmjet pafuqishmërisë relative në hapësirë dhe aftësisë për të komunikuar verbalisht në mënyrë të plotë dhe adekuate. Kështu, të folurit dhe komunikimi i bazuar në të paraqesin mjetin bazë për komunikim te fëmijët e verbër.

Fëmijët dhe të rinjtë me dëgjim të dëmtuar në kuptimin fizik janë shumë më të adaptueshëm se fëmijët dhe të rinjtë e verbër. Bota në vetëdijen njerëzore është paraqitur kryesisht si një fenomen vizual. E interpretuar nga aspekti biologjik, dëmtimi i dëgjimit paraqet një mangësi shumë më të vogël se dëmtimi i shikimit. Por, kjo te njeriu nuk është kështu. I privuar nga të folurit, personi me dëgjim të dëmtuar është në një masë më të madhe i izoluar nga jeta shoqërore, nga përvoja sociale, sesa personi i verbër. Aftësimi i fëmijëve me dëgjim të dëmtuar bazohet në leximin e të folurit nga goja, d.m.th. në aftësinë e fëmijëve për të vërejtur dhe kuptuar imazhin vizual të të folurit.

Fëmijët dhe të rinjtë me invaliditet fizik janë ata që më së paku kanë nevojë për ndonjë lloj arsimi specifik. Vështirësitë në lidhje me edukimin dhe arsimin e tyre janë kryesisht të natyrës fizike (nuk mund të shkojnë në shkollë, të shkruajnë, të punojnë). Te ata një rrezik potencial paraqet mundësia për të humbur ekuilibrin psikik si pasojë e statusit të veçantë socialo-psikologjik. Prandaj, detyra themelore e edukimit është të parandalojë shfaqjen e ndjenjave të tilla si: inferioriteti, vetë-keqardhja, etj., të cilat do të ndikonin mjaft negativisht në socializimin e tyre.

Edukimi dhe arsimi i këtyre fëmijëve dhe të rinjve krijon më shumë probleme sepse nga aspekti etiologjik ata paraqesin një kategori shumë heterogjene. Te një pjesë e tyre është dëmtuar sistemi nervor qendror, pjesa më e madhe trashëgojnë potencial modest intelektual (faktor hereditar), por e përbashkët e tyre është mundësia modeste për kompensim dhe zhvillimi kognitiv jashtëzakonisht i kufizuar.

Nxënësit me autizëm kanë dëmtime cilësore në planin e komunikimit verbal dhe joverbal. Këta nxënës kanë problem në sferën e vendosjes së komunikimit social dhe bashkëpunimit me rrethinën e ngushtë dhe më gjerë. Aktivitetet e tyre janë të pakta, ndërsa sferat e interesit janë shumë të kufizuara.

Edukimi dhe arsimi i këtyre fëmijëve dhe të rinjve ka vështirësi shumë më të mëdha, gjë që është e natyrshme, nëse merret parasysh dëmtimi i shumëfishtë, si për shembull (shikimi, dëgjimi, të folurit dhe dëmtime të tjera). Megjithatë, duhet theksuar se edhe personi me dëmtime të shumëfishta serioze mund të ketë arritje të larta në planin edukativ, nëse është superior intelektualisht dhe mendërisht dhe nëse edukimi, rehabilitimi dhe arsimimi i tij fillohet në mënyrë adekuate dhe herët.

Organizimi i edukimit dhe arsimit të nxënësve me nevoja të veçanta arsimore

Edukimi dhe arsimi i fëmijëve dhe të rinjve me nevoja të veçanta arsimore pothuajse në tërësi ndjek skemën e arsimit të rregullt:

• edukim dhe arsim i veçantë parashkollor;
• arsim i veçantë fillor;
• arsim i veçantë i mesëm profesional.

Në kuadër të arsimit parashkollor, në kuadër të shkollave të veçanta fillore dhe paraleleve të veçanta pranë shkollave të rregullta, ekzistojnë klasa përgatitore për fëmijë me:

• shikim të dëmtuar;
• dëgjim të dëmtuar;
• pengesa në zhvillimin psikik;
• invaliditet fizik;
• sëmundje kronike;
• autizëm.

Në vendin tonë ekzistojnë shkolla të veçanta fillore dhe paralele të veçanta pranë shkollave të rregullta në të cilat edukohen nxënës me:

• shikim të dëmtuar;
• dëgjim të dëmtuar;
• pengesa në zhvillimin psikik;
• autizëm;
• sjellje sociale të çrregulluar.

Arsimi i veçantë i mesëm profesional realizohet në shkollat e veçanta të mesme profesionale për nxënës me:

• shikim të dëmtuar;
• dëgjim të dëmtuar;
• pengesa në zhvillimin psikik.